Heftruck in een ATEX-zone: wat mag wel en wat niet

Chemie, verfopslag, poederverwerking, meel, suiker, hout- en metaalstof, accuruimtes waar waterstof vrijkomt: in al die omgevingen kan een explosieve atmosfeer ontstaan. En dan geldt een harde regel die vaak pas bij een inspectie boven tafel komt: een gewone heftruck hoort daar niet te rijden, hoe elektrisch en hoe modern ook.

Wij leveren geen explosieveilige uitvoering. Dat is precies de reden om er een artikel over te schrijven: u moet dit weten vóórdat u een truck bestelt, niet erna.

Waarom een elektrische truck geen oplossing is

De intuïtie zegt dat elektrisch veiliger is dan diesel, want geen uitlaat en geen open vlam. In een ATEX-omgeving werkt die redenering niet. Een ontstekingsbron is niet alleen vuur: ook een vonk bij een schakelaar of relais, hete oppervlakken van motor of remmen, statische elektriciteit en de vonk bij het los- of vastkoppelen van een accustekker kunnen een explosief mengsel ontsteken.

Een standaard heftruck zit vol met van die bronnen. Er is geen instelling, geen rijstijl en geen huisregel die dat oplost.

Twee richtlijnen, twee verantwoordelijkheden

De regels komen uit twee Europese richtlijnen die in Nederland langs verschillende sporen zijn verankerd.

• Richtlijn 2014/34/EU (ATEX 114) stelt eisen aan producten die in een explosiegevaarlijke omgeving worden gebruikt. Die is in Nederland vertaald in de Warenwet en het Warenwetbesluit explosieveilig materieel 2016. Dit is de verantwoordelijkheid van de fabrikant.
• Richtlijn 1999/92/EG (ATEX 153) stelt eisen aan de werkgever. Die bepalingen staan in de artikelen 3.5a tot en met 3.5f van het Arbeidsomstandighedenbesluit. Dit is úw verantwoordelijkheid.

Dat onderscheid is niet academisch: u kunt gecertificeerd materieel kopen en alsnog in overtreding zijn, omdat de werkgeversverplichtingen daarmee niet zijn afgedaan. Hoe deze artikelen passen in de andere Arbo-regels staat in het overzicht van wetgeving rond de heftruck.

Het explosieveiligheidsdocument

Als werkgever moet u een explosieveiligheidsdocument (EVD) hebben; dat staat in artikel 3.5c. Daarin staan een risicoanalyse, een gevarenzone-indeling, de technische en organisatorische maatregelen die u treft, en hoe u uw medewerkers voorlicht. Heeft u geen EVD of geen actuele zone-indeling, dan is dát het eerste dat er moet gebeuren — niet het bestellen van een truck.

De zones: wat 0, 1, 2 en 20, 21, 22 betekenen

De zone-indeling in het EVD is het startpunt van elke materieelkeuze. Gasvormige stoffen (gas, damp, nevel) kennen de zones 0, 1 en 2; brandbaar stof kent de zones 20, 21 en 22. Het cijfer zegt hoe vaak en hoe lang de explosieve atmosfeer aanwezig is.

Zone	Stof	Explosieve atmosfeer is aanwezig
0	gas, damp of nevel	voortdurend, langdurig of vaak
1	gas, damp of nevel	af en toe, bij normaal bedrijf
2	gas, damp of nevel	zelden en kortdurend, bijvoorbeeld bij een storing
20	brandbaar stof	voortdurend, langdurig of vaak
21	brandbaar stof	af en toe, bij normaal bedrijf
22	brandbaar stof	zelden en kortdurend

Bij elke zone hoort een apparaatcategorie: hoe strenger de zone, hoe zwaarder de eisen aan het materieel dat er mag komen. Een EX-heftruck is altijd gecertificeerd voor een bepaalde zone en stofgroep; een truck die in zone 2 mag, mag daarmee niet automatisch in zone 1. Een zone is bovendien zelden de hele hal: vaak een afgebakend gebied rond een vulpunt of menger, met daaromheen een ruimere zone van een lagere klasse.

Wat een EX-ombouw van een heftruck inhoudt

Een explosieveilige heftruck is geen standaardtruck met een sticker. Gespecialiseerde bedrijven bouwen een bestaande truck om en laten het geheel certificeren. De invulling verschilt per zone en ombouwer; de hoofdlijn is steeds dezelfde.

• Afgeschermde elektrische componenten. Motoren, regelaars, schakelaars, de accustekker en de verlichting worden ingekapseld of drukvast uitgevoerd, zodat een vonk binnenin het mengsel buiten niet kan ontsteken.
• Temperatuurbewaking. Sensoren bewaken de oppervlaktetemperatuur van motoren, remmen en hydrauliek; loopt die te hoog op, dan schakelt de truck zichzelf uit.
• Antistatische banden en aarding. Statische lading moet via de banden naar de vloer kunnen weglopen in plaats van zich op te bouwen en als vonk over te springen.
• Gasdetectie. Een sensor op de truck meet de gasconcentratie en schakelt de machine af voordat een gevaarlijk mengsel wordt bereikt.
• Vonkarme uitvoering van vorken en aanbouwdelen. Staal op staal geeft een vonk; vorken en klemmen krijgen daarom een bekleding.

De consequenties: de truck wordt zwaarder en duurder, de prestaties liggen lager en het onderhoud is gebonden aan de voorschriften van de ombouwer. Het certificaat geldt voor de machine als geheel; een andere accu, een ander aanbouwdeel of een reparatie met een standaardonderdeel kan het ongeldig maken.

De laadplek: loodzuur en waterstof

Een detail dat buiten de chemie speelt en vaak vergeten wordt: bij het laden van een loodzuuraccu komt waterstof vrij. Waterstof is lichter dan lucht en verzamelt zich onder het plafond; bij onvoldoende ventilatie kan er een explosief mengsel ontstaan. Daarom gelden er eisen aan de ventilatie van de laadplek en mag daar geen vonk ontstaan: koppel de stekker pas los als de lader uit staat. Een slecht geventileerde laadruimte kan feitelijk een gevarenzone worden zonder dat er ooit iemand zo naar gekeken heeft.

Lithium-ion gast niet en heeft die ventilatie-eis niet. Wat er wél aan ruimte en aansluiting nodig is staat in elektrische heftruck laden.

Welke routes er zijn

Zit uw werk in een zone, dan zijn er in de praktijk vier routes, in deze volgorde van voorkeur.

1. De zone verkleinen of verplaatsen. Vaak is niet de hele hal een zone maar een afgebakend deel eromheen. Met betere afzuiging, een andere opstelling of een logistieke scheiding kunt u het transport buiten de zone houden. Dat is verreweg de goedkoopste oplossing en meestal ook de veiligste.
2. Buiten de zone laden en lossen. Een overdrachtsplek net buiten de zone, waar het materiaal met ander materieel wordt overgenomen. Kost een handeling, bespaart een gecertificeerde machine.
3. Gecertificeerd materieel. Er zijn gespecialiseerde bedrijven die heftrucks ombouwen tot een EX-uitvoering en die als geheel laten certificeren voor een bepaalde zone en categorie. Dat is een aanzienlijke investering en het onderhoud is gebonden aan voorschriften, maar het is de enige route die werkt als het werk echt in de zone plaatsvindt.
4. Ander materieel. Soms is een handpallettruck, een rollenbaan of een ander transportsysteem in de zone eenvoudiger te verantwoorden dan een heftruck.

Stappenplan voor de werkgever

1. Explosieveiligheidsdocument. Stel het EVD op of actualiseer het als onderdeel van uw RI&E. Zonder dit document heeft u geen onderbouwing voor welke keuze dan ook.
2. Zone-indeling. Leg per ruimte vast welke zone waar geldt, zet het op tekening en markeer de grenzen op de vloer en bij de toegangen. Houd de indeling actueel: een nieuwe menger of een verplaatst vulpunt verschuift de zone.
3. Materieelkeuze. Kijk eerst of het transport buiten de zone kan blijven. Lukt dat niet, kies dan materieel dat is gecertificeerd voor precies die zone en stofgroep, en leg de certificaten bij het EVD.
4. Instructie. Licht medewerkers voor over de zones, welk materieel waar mag komen en wat zij zelf niet mogen meenemen; een telefoon is in een zone ook een ontstekingsbron. Leg vast wie de instructie heeft gehad.
5. Onderhoud en controle. Onderhoud EX-materieel volgens de voorschriften van de ombouwer, laat wijzigingen alleen door de certificerende partij uitvoeren en neem de EX-uitvoering op in de periodieke keuring. Bij een inspectie telt wat op papier staat.

Wat wij wel en niet doen

Wij leveren geen ATEX-gecertificeerde heftrucks. Vraagt u er een aan, dan verwijzen wij u door naar een gespecialiseerde ombouwer in plaats van iets te leveren dat er bijna aan voldoet — en "bijna" bestaat hier niet.

Wat wij wél doen is meedenken over de eerste twee routes. In de praktijk blijkt bij een flink deel van de aanvragen dat het transport prima buiten de zone te houden is, en dan is een gewone elektrische truck in de aangrenzende ruimte de juiste en veel goedkopere oplossing. Meld bij uw aanvraag dat er een zone in het spel is, dan begint het gesprek op de goede plek.